آب مروارید مادرزادی نوعی کدورت در عدسی چشم است که از زمان تولد وجود دارد و باعث دیدی مبهم یا تار در نوزاد میشود. در حالت طبیعی، عدسی چشم شفاف است و نور را روی شبکیه متمرکز میکند تا تصویر واضحی شکل بگیرد.
برخلاف آب مرواریدهای وابسته به سن، این نوع در بدو تولد ایجاد میشود و نیاز به تشخیص و درمان سریع دارد.
علت بروز آب مروارید مادرزادی
در بسیاری از نوزادان، دلیل مشخصی برای این بیماری یافت نمیشود. با این حال، در برخی موارد، آب مروارید مادرزادی بخشی از نقایص ژنتیکی یا سندرمهای مادرزادی زیر است:
- سندرم داون (تریزومی 21)
- سرخجه مادرزادی
- سندرم کندرودیسپلازی
- سندرم کنرادی-هونرمن
- سندرم لو
- گالاکتوزمی
- تریزومی 13
- سندرم هالرمن-استریف
- سندرم مارینسکو-شوگرن
چه عواملی باعث آب مروارید مادرزادی میشوند؟
دلایل متعددی میتوانند در ایجاد آب مروارید مادرزادی نقش داشته باشند. مهمترین آنها عبارتند از:
۱. عوامل ارثی و ژنتیکی
برخی موارد به دلیل جهشهای ژنی یا سابقه خانوادگی ایجاد میشوند.
۲. عفونتهای دوران بارداری
اگر مادر در دوران بارداری به بیماریهایی مانند سرخجه، سرخک، سیتومگالوویروس، توکسوپلاسموز یا آبلهمرغان مبتلا شود، خطر بروز آب مروارید در جنین افزایش مییابد.
۳. مصرف داروهای خاص
داروهایی مانند کورتیکواستروئیدها، تتراسایکلینها و داروهای ضدتشنج در سهماهه اول بارداری میتوانند بر رشد عدسی تأثیر منفی بگذارند.
۴. مشکلات متابولیکی یا دیابت مادر
در برخی موارد، بیماریهای متابولیکی مانند گالاکتوزمی نیز منجر به بروز این اختلال میشوند.
انواع آب مروارید مادرزادی
🔹 آب مروارید قطبی قدامی (Anterior Polar Cataract)
در بخش جلویی عدسی ایجاد میشود و معمولاً ارثی است. اغلب کوچک بوده و نیاز به جراحی ندارد.
🔹 آب مروارید قطبی خلفی (Posterior Polar Cataract)
در بخش پشتی عدسی ظاهر میشود و ممکن است با کاهش دید همراه باشد.
🔹 آب مروارید هستهای (Nuclear Cataract)
در مرکز عدسی تشکیل میشود و یکی از شایعترین انواع در نوزادان است.
🔹 آب مروارید سرولین (Cerulean Cataract)
در هر دو چشم ایجاد شده و بهصورت نقاط آبی رنگ کوچک دیده میشود. معمولاً خفیف و ارثی است.
علائم آب مروارید مادرزادی در نوزادان
علائم ممکن است از خفیف تا شدید متغیر باشد و معمولاً شامل موارد زیر است:
- سفید یا خاکستری شدن مردمک چشم
- نبود درخشش قرمز در عکسها (Red Reflex)
- حرکات غیرطبیعی چشم (نیستاگموس)
- ناتوانی در تمرکز یا دنبال کردن اشیا
- کاهش آگاهی بصری نسبت به محیط اطراف
روشهای تشخیص آب مروارید مادرزادی
برای تشخیص دقیق، چشمپزشک اطفال باید معاینه کامل چشم انجام دهد.
در صورت لزوم، آزمایشهای زیر نیز انجام میشود:
- اولتراسوند چشم (B-scan)
- توموگرافی انسجام اپتیکی (OCT)
- بررسیهای ژنتیکی یا آزمایش خون در صورت احتمال بیماریهای متابولیک
درمان آب مروارید مادرزادی
درمان به شدت و محل کدورت بستگی دارد:
🔸 ۱. موارد خفیف
اگر کاتاراکت کوچک بوده و بر بینایی تأثیر نگذارد، ممکن است نیاز به درمان نداشته باشد.
🔸 ۲. موارد متوسط تا شدید
در صورت اختلال در بینایی، جراحی برداشتن کاتاراکت ضروری است.
پس از جراحی، چشم کودک باید با یکی از روشهای زیر تصحیح شود:
- لنز داخل چشمی (IOL)
- لنز تماسی مخصوص نوزادان
- عینک طبی اصلاحی
در برخی موارد، پزشک به دلیل رشد چشم، تصمیم میگیرد لنز داخل چشمی را در سنین بالاتر کار بگذارد.
زمان مناسب جراحی
بهترین زمان برای انجام جراحی، معمولاً بین ۶ هفته تا ۳ ماهگی است تا از بروز تنبلی چشم (آمبلیوپی) جلوگیری شود.
هرگونه تأخیر ممکن است باعث اختلال در رشد بینایی شود.
مراقبتها پس از جراحی
پس از جراحی، کودک نیاز به پیگیری مداوم و استفاده از پوشش چشمی (Eye Patch) برای تقویت دید چشم ضعیفتر دارد.
استفاده از لنزهای تماسی یا عینک نیز برای بهبود دید توصیه میشود.
عوارض احتمالی جراحی
اگرچه جراحی آب مروارید مادرزادی معمولاً ایمن است، اما مانند هر عمل دیگری ممکن است عوارضی داشته باشد، از جمله:
- التهاب یا عفونت
- خونریزی جزئی
- تشکیل مجدد کدورت در عدسی (Secondary Cataract)
پیشگیری از آب مروارید مادرزادی
برای کاهش خطر، رعایت موارد زیر ضروری است:
- انجام مشاوره ژنتیک در صورت سابقه خانوادگی بیماری
- واکسیناسیون کامل پیش از بارداری (بهویژه سرخجه)
- پرهیز از مصرف داروهای غیرمجاز در دوران بارداری
- کنترل دقیق قند خون در مادران مبتلا به دیابت
چشمانداز و آینده درمان
اگر درمان در زمان مناسب انجام شود، بیشتر نوزادان میتوانند بینایی طبیعی یا نزدیک به طبیعی داشته باشند.
با این حال، پیگیریهای منظم و همکاری والدین در درمان، نقش کلیدی در موفقیت دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر متوجه موارد زیر در نوزاد خود شدید، فوراً به پزشک مراجعه کنید:
- سفید شدن مردمک چشم
- نبود درخشش قرمز در عکسها
- نادیده گرفتن اشیاء یا چهرهها توسط نوزاد
جمعبندی
آب مروارید مادرزادی یک بیماری نادر اما جدی است که تشخیص و درمان سریع آن، از بروز مشکلات بینایی دائمی جلوگیری میکند.
اگر هر گونه نگرانی درباره بینایی فرزند خود دارید، حتماً به چشمپزشک اطفال مراجعه کنید.